Czy leki na ADHD uzależniają? Co mówią dane

Najczęściej przepisywane leki na ADHD to stymulanty: metylofenidat (np. Concerta, Medikinet) oraz lisdeksamfetamina (Elvanse). Z chemicznego punktu widzenia są to substancje psychostymulujące i z tego powodu podlegają ścisłej kontroli (recepty Rpw, ewidencja). Skojarzenie jest proste i mylące: "skoro to substancja kontrolowana, podobna do amfetaminy, to pewnie uzależnia". Do tego dochodzą medialne historie o nadużywaniu stymulantów przez osoby bez ADHD (np. studenci "na naukę").

Problem w tym, że terapeutyczne, doustne przyjmowanie leku w dawce dobranej przez lekarza działa na mózg inaczej niż przyjmowanie wysokich dawek w celu odurzenia. I właśnie to rozróżnienie potwierdzają dane.

To nie jest pojedyncze badanie ani opinia. Cztery niezależne źródła (metaanalizy i rejestry obejmujące miliony osób) zgodnie pokazują, że leczenie ADHD stymulantami nie zwiększa ryzyka uzależnień.

Co ważne, w badaniu Chang 2014 efekt ochronny rósł wraz z długością leczenia: za każdy rok przyjmowania leku ryzyko nadużywania substancji spadało o około 13 procent. Autorzy podsumowali to jednoznacznie: "Leki na ADHD nie wiązały się ze zwiększonym wskaźnikiem nadużywania substancji. Wskaźnik był o 31 procent niższy u osób, którym przepisano leki na ADHD, a im dłuższe leczenie, tym niższy wskaźnik nadużywania" (Chang i wsp., Journal of Child Psychology and Psychiatry, 2014).

Najmocniejszy ogólny wniosek pochodzi z międzynarodowego konsensusu 79 ekspertów ADHD z 27 krajów (Faraone i wsp. 2021), który stwierdza wprost, że leczenie obniża cały szereg ryzyk: "Leczenie lekami na ADHD zmniejsza liczbę przypadkowych urazów, urazowych uszkodzeń mózgu, nadużywania substancji, palenia papierosów, niepowodzeń edukacyjnych, złamań kości, zakażeń przenoszonych drogą płciową, depresji, samobójstw, przestępczości i ciąż nastoletnich" (Faraone i wsp., World Federation of ADHD International Consensus Statement, 2021).

Żeby ten obraz był uczciwy, trzeba dodać drugą połowę. Samo ADHD (zwłaszcza nieleczone) wiąże się z wyższym ryzykiem uzależnień. To nie jest sprzeczność, to klucz do zrozumienia całości: ryzyko bierze się z zaburzenia, a leczenie to ryzyko obniża.

W dużym szwedzkim badaniu populacyjnym (Capusan i wsp. 2019, ponad 18 tys. bliźniąt) nasilone objawy ADHD wiązały się z wyższymi szansami uzależnień:

• uzależnienie od alkoholu: szanse około 3,6 razy wyższe (OR 3,58),
• używanie wielu narkotyków: szanse około 2,5 razy wyższe (OR 2,54),
• regularne palenie: szanse około 1,3 razy wyższe (OR 1,33).

Dla konopi obraz jest podobny: metaanaliza z 2024 roku wykazała, że w populacji osób z ADHD u około 26,9 procent występuje w ciągu życia zaburzenie używania konopi, a ryzyko jego rozpoznania jest około 2,85 razy wyższe niż w populacji ogólnej.

Tu ważna uwaga metodologiczna, żeby nie pomylić typów danych. To są trzy różne rzeczy:

• ile razy wyższe szanse (np. alkohol 3,58 razy) to porównanie ryzyka z populacją ogólną,
• odsetek osób z ADHD, które mają dane uzależnienie (np. konopie 26,9 procent w ciągu życia),
• odsetek osób uzależnionych, które mają ADHD: wśród pacjentów leczonych z powodu uzależnień ADHD ma około 23 procent.

Najczęściej wskazuje się na impulsywność, wcześniejszy wiek pierwszego kontaktu z używkami oraz tak zwane samoleczenie: próbę łagodzenia objawów ADHD (niepokoju, problemów z koncentracją, rozregulowania) alkoholem, nikotyną czy marihuaną. Skuteczne leczenie zmniejsza tę motywację, i to jest prawdopodobnie jeden z mechanizmów, dzięki którym leki działają ochronnie.

"Leki nie uzależniają" nie znaczy "ze stymulantami nie trzeba uważać". Ryzyko dotyczy nie leczenia, lecz nadużywania niezgodnego z zaleceniami:

• przyjmowanie wyższych dawek niż przepisane,
• inne drogi podania niż doustna (to zmienia działanie na mózg),
• przyjmowanie cudzego leku lub odsprzedawanie własnego (tzw. diversion),
• używanie stymulantu nie do leczenia, lecz dla efektu pobudzającego.

Dlatego leczenie prowadzi się pod kontrolą lekarza, z monitorowaniem (m.in. tętno, ciśnienie, masa ciała), a u osób z aktywnym, ciężkim uzależnieniem dobór leku bywa ostrożniejszy (czasem z preferencją leków niestymulujących, jak atomoksetyna). To decyzja kliniczna, którą podejmuje lekarz indywidualnie.