ADHD u kobiet: objawy, które łatwo przeoczyć

Przez dekady wzorzec ADHD opisywano na podstawie chłopców: ruchliwych, impulsywnych, przeszkadzających w klasie. Eksperci (konsensus Young i wsp. 2020) podkreślają, że trzeba odejść od patrzenia na ADHD jak na zaburzenie zachowania i dostrzec subtelniejszą, zinternalizowaną prezentację, typową dla dziewcząt i kobiet. Mechanizmy biologiczne są te same. Różni się obraz kliniczny i to, jak odczytuje go otoczenie.

U kobiet nasilenie objawów nadruchliwo-impulsywnych bywa niższe, a na pierwszy plan wysuwa się nieuwaga. Częściej też współwystępują zaburzenia internalizujące: lęk, depresja, problemy emocjonalne. To one bywają zauważone i leczone jako pierwsze, podczas gdy ADHD pod spodem pozostaje nierozpoznane.

U kobiet ADHD często wygląda tak (za konsensusem Young i wsp. 2020):

Ponieważ te objawy mniej zakłócają otoczenie niż klasyczna nadruchliwość, rzadziej uruchamiają reakcję rodziców, nauczycieli czy lekarzy. A to one prowadzą do skierowania na diagnozę.

• łatwe rozpraszanie się i gubienie wątku, "odpływanie" w myślach,
• chroniczna dezorganizacja, spóźnienia, gubienie rzeczy,
• poczucie ciągłego przytłoczenia i bycia "nie na bieżąco",
• marzenia na jawie zamiast widocznej nadruchliwości,
• wewnętrzny niepokój, rozpędzenie myśli (zamiast biegania),
• chwiejność emocjonalna, silne reakcje na odrzucenie czy krytykę,
• wkładanie ogromnego wysiłku w "trzymanie się w ryzach", a mimo to poczucie porażki.

Poniższe zestawienie jest orientacyjne i pokazuje typowe różnice, a nie regułę bez wyjątków. Źródło: konsensus Young i wsp. (BMC Psychiatry 2020) oraz Quinn i Madhoo (2014).

Liczby pokazują skalę problemu. W próbach klinicznych w dzieciństwie chłopcy przeważają nad dziewczętami nawet w stosunku od 3:1 do 16:1. Ale w badaniach populacyjnych ta różnica jest dużo mniejsza (u młodzieży około 2:1), a w dorosłości proporcja zbliża się niemal do 1:1. Innymi słowy: w dzieciństwie do diagnozy trafia o wiele więcej chłopców, ale z czasem okazuje się, że kobiet z ADHD jest niemal tyle samo. Część z nich po prostu nie została rozpoznana wcześnie.

Główne powody to tak zwany błąd skierowania (mniej widoczne objawy rzadziej prowadzą do skierowania) i niższa rozpoznawalność zinternalizowanej prezentacji. W eksperymencie opisanym w konsensusie Young wystarczyło zmienić w opisie dziecka imię z męskiego na żeńskie, by było ono rzadziej kierowane po dodatkowe wsparcie. Efekt: w hiszpańskim badaniu na 900 dorosłych pacjentach kobiety dostawały diagnozę średnio o niemal 5 lat później niż mężczyźni (średni wiek diagnozy 28,96 wobec 24,13 roku), mimo że pierwsze objawy pojawiały się u obu płci w podobnym wieku.

Kobiety z ADHD częściej rozwijają strategie kompensacyjne i lepiej maskują objawy niż mężczyźni (Quinn i Madhoo 2014). Maskowanie to świadome i nieświadome ukrywanie trudności: nadmierna kontrola, niekończące się listy, perfekcjonizm, ogromny wysiłek wkładany w wyglądanie na ogarniętą. Z zewnątrz wygląda to na "świetne radzenie sobie". W środku często oznacza wyczerpanie.

Dlatego "wysoko funkcjonujące ADHD" nie znaczy "łagodne ADHD". Częściej znaczy "kosztem własnego zdrowia". Wyższy poziom maskowania wiąże się z niższą satysfakcją z życia, większą liczbą objawów depresyjnych i niższą samooceną. To jeden z powodów, dla których nierozpoznane ADHD u kobiet bywa tak obciążające.

To trudniejszy fragment, ale ważny i podany tu po to, żeby wspierać, a nie straszyć. Prospektywne badanie kohortowe dziewcząt z ADHD (Berkeley Girls with ADHD Longitudinal Study), śledzone do młodej dorosłości, pokazało, że w podgrupie z postacią łączoną ADHD ryzyko samookaleczeń i prób samobójczych było podwyższone: umiarkowane lub ciężkie samookaleczenia dotyczyły około 51 procent, a próby samobójcze około 22 procent, czyli kilkukrotnie więcej niż w grupie porównawczej.

Co z tym zrobić? Autorzy badania podkreślają, że kluczowe jest wczesne wsparcie, jeszcze zanim pojawią się samookaleczenia: praca nad regulacją emocji i relacjami w okresie przeddorastania. Szerszy konsensus ekspercki (Faraone i wsp. 2021) wskazuje z kolei, że leczenie ADHD wiąże się z niższym ryzykiem między innymi depresji i samobójstw. Wniosek nie brzmi "bój się", lecz "rozpoznanie i wsparcie naprawdę mają znaczenie". Jeśli rozpoznajesz u siebie lub u bliskiej osoby te trudności, warto poszukać pomocy specjalisty.

Jeśli masz myśli samobójcze lub jesteś w kryzysie, w Polsce możesz zadzwonić na całodobowe Centrum Wsparcia pod numer 800 70 2222 (bezpłatnie). Dla dzieci i młodzieży działa telefon zaufania 116 111.

Estrogen wpływa na układ dopaminowy, który jest kluczowy dla uwagi i funkcji wykonawczych. Gdy poziom estrogenu spada lub mocno się waha (przed miesiączką, po porodzie, w perimenopauzie i menopauzie), objawy ADHD u wielu kobiet się nasilają.

To obszar, który dopiero zaczyna być dobrze badany, ale pierwsze duże dane są wymowne: w populacyjnym badaniu z Islandii (ponad 5 tys. kobiet w wieku 35 do 55 lat) ciężkie objawy okołomenopauzalne miało 54,2 procent kobiet z ADHD wobec 30,1 procent kobiet bez ADHD (czyli istotnie częściej). Wielu kobietom zmienia to perspektywę: trudny okres okołomenopauzalny może mieć związek z nierozpoznanym wcześniej ADHD, a nie być "po prostu charakterem".